Share on facebook
Share on twitter
Share on email
Share on skype

Về Phạm Công Thiện

Phạm Công Thiện:
“Tôi cầu nguyện cho tất cả những người con gái đều im lặng”

Kỷ niệm 5 năm ngày giỗ thi sĩ Phạm Công Thiện, Phiên Chợ Sách (*) có nhận được một bài viết của Thầy Thích Phước An, người đã miệt mài viết trên 17 trang giấy với 6.475 chữ về Phạm Công Thiện khi nghe tin dữ đến vào buổi chiều mồng bốn tháng hai năm Tân Mão 2011.

Và hôm nay là mồng bốn tháng hai năm Bính Thân 2016

Vậy Thầy Thích Phước An có liên can gì đến ông Phạm Công Thiện?

“Ở đây, trên đồi cao vắng vẻ, vào mỗi chiều tôi vẫn thường ra đứng nhìn mặt trời khuất dần nơi các rặng núi phía xa, rồi chạnh lòng nhớ đến những người thân đã đến rồi ra đi không bao giờ về thăm lại ngọn đồi cao này. Tất nhiên, trong đó hình bóng của anh Phạm Công Thiện, một thanh niên tài hoa vừa mới từ giã Sài Gòn về đây suốt ngày tự nhốt mình trong một căn phòng đầy sách cùng những câu thơ mà anh đã từng sáng tác ở đây, vào những đêm dài heo hút hay những chiều buồn lê thê, lúc nào cũng sống lại đậm đà trong kí ức xa xôi của tôi:

Hồi chuông chùa vọng luân hồi

Chim chiền chiện hót ngang trời đau thương

Trùng dương nằm đợi vô thường

Đồi cao bạt gió hai đường âm u.

Hay hai câu mà gần như những ai đã từng đọc thơ Phạm Công Thiện thì đều thuộc nằm lòng:

Mưa chiều thứ Bảy tôi về muộn

Cây khế đồi cao trổ hết bông

[…]

Phạm Công Thiện rời đồi cao chùa Hải Đức (Nha Trang) đến nay đã gần nửa thế kỷ. Nửa thế kỷ với biết bao thăng trầm, nói theo ngôn ngữ của Phạm Công Thiện thì nửa thế kỷ đầy “tang hoang dâu biển” không chỉ dâu biển đối với quê hương đất nước và thế giới mà còn đối với riêng cá nhân Phạm Công Thiện nữa. Nhưng chỉ có cái duy nhất không thay đổi với anh, theo tôi đó là cái tịch liêu, cái hoang vắng trong đời sống cô độc của anh. Dù anh sống ở đâu, dưới hình thức nào thì cái hoang vắng, tịch liêu của những buổi chiều vàng vọt ấy vẫn cứ bám riết lấy cuộc đời anh như bài thơ có tên là Một buổi chiều nào đó ở California trong tập thơ Trên tất cả đỉnh cao là lặng im vừa được xuất bản tại Việt Nam.

I

Một gian phòng nhỏ một buổi chiều

Một người tựa cửa đứng buồn thiu

Một cô gái nhỏ băng qua phố

Một tiếng chim xa lọt xuống đèo

II

Một gian phòng nhỏ một buổi chiều

Một người tựa cửa đứng đìu hiu

Một người lặng lẽ băng qua phố

Một kẻ xa buồn lén ngó theo

III

Một gian phòng tối một buổi chiều

Không người tựa cửa đứng đìu hiu

Không ai bước nhẹ băng qua phố

Không tiếng bông khô rụng xuống đèo”.

(Trích: Phạm Công Thiện, hiu hắt quê hương bến cỏ hồng).

Thầy Thích Phước An đã cư lưu ở chùa Hải Đức cũng hơn nửa thế kỷ rồi. Ông còn là chứng nhân lịch sử cho bao cuộc gặp gỡ của các danh nhân Phật giáo Việt Nam như Thầy Tuệ Sỹ, Thầy Thích Nhất Hạnh và cả “Bồ tát” Bùi Giáng. Ông có thể kể vanh vách những câu chuyện của các Vị này ngồi tranh luận với nhau như thế nào, và cả chuyện Bùi Giáng chê Trịnh Công Sơn nói tiếng Pháp thời đó ra sao.

Nhưng với thi ca Phạm Công Thiện, ông lại có một cảm nghiệm sâu sắc, bởi trong lòng ông, đó không chỉ là một vị “Bồ Tát” vượt lên lẽ thường, mà còn lại một Con Người đã sống với hết sạch Thân Xác của mình, có khi cũng vứt đi không thương tiếc.

Ở điểm này, trong một luận văn về Phạm Công Thiện của một nhà nghiên cứu Nhật Bản là ông Nohira Munehiro với tiêu đề: “Phạm Công Thiện, Tư tưởng gia Việt Nam”, sau này đã được NXB Iwanami Shoten ấn hành năm 2009 (sách dày 350 trang, tại Việt Nam có ông Nguyễn Tiên Yên đã dịch bản tiếng Việt khoảng 500 trang nhưng chưa thấy in ấn và phát hành), có lời đề tựa, trong đó, Phạm Công Thiện đã tự thuật như sau:

“Sinh vào năm rắn, bên dòng sông Cửu long, vì tranh luận học vấn với giáo sư, nên bỏ học trường lúc 13 tuổi, viết sách lúc 14 tuổi; làm giáo sư sinh ngữ từ lúc 16 tuổi đến 20 tuổi tại những trường ở Sài gòn, Mỹ tho, Đà lạt, Nha trang; quyển sách khảo luận đầu tiên được xuất bản vào lúc 16 tuổi④, viết quyển Ý thức mới trong Văn nghệ và Triết học vào lúc 20 tuổi; học triết lý tại trường đại học Yale, đệ trình tiểu luận Ý niệm về chân lý trong tư tưởng Platon và Heidegger tại hội thảo triết lý ở Yale; tiếp tục học triết lý tại trường đại học Columbia, khinh bỉ giáo sư và bỏ học bổng của Viện Giáo Dục Quốc Tế, bị viện mời đi gặp bác sĩ phân tâm học, được mời khéo vào nhà thương điên, lại tranh luận với bác sĩ phân tâm học về giá trị và giới hạn của phân tâm học hiện đại, chỉ trích đời sống nông cạn của Mỹ quốc, sống lang thang lây lất ở xóm nghệ sĩ Greenwich Village tại New York; đã gặp Henry Miller, tại Pacific Palisades ở California, được Henry Miller nhận là Rimbaud lại ở thế kỷ XX, sau đó được một văn sĩ Do thái cho tiền để trốn qua Paris không giấy tờ, không hành lý, sống bơ phờ ở Bretagne, học văn chương tại trường đại học Rennes, khinh bỉ giáo sư, rồi lại bỏ đi và sống lang thang lây lất khắp hang cùng ngỏ hẻm ở Paris, làm clochard đi ăn mày, ngủ dưới cầu, ngủ trên vỉa hè, đói lạnh long đong và bỏ làm luận án tiến sĩ tại Pháp, được Henry Miller gửi tiền nuôi sống và được Henry Miller cho tiền rời bỏ Paris để sống lang thang giang hồ tại Thụy sĩ, Ý đại lợi, Ba tư, Hy lạp,Thái lan, vân vân. Lúc ở Paris thì nhập bọn với nhóm nghệ sĩ trẻ ở Popoff, la cà vất vưởng ở xóm Saint Séverin và Saint Germain des Prés, đã gặp Krishnamurti hai lần tại Square Rapp. Hiện đang sống chờ đợi điên và chờ đợi chết, triệt để đứng ngoài tất cả ý thức hệ chính trị, đứng ngoài mọi sự tranh chấp tôn giáo, khinh bỉ tất cả văn hóa nhân loại, thù ghét tất cả mọi tổ chức xã hội, vô cùng kiêu hãnh, chỉ đi một mình và tự nhận là thiên tài độc nhất của Việt Nam”.

Ông đúng là đã đủ thứ hư: khinh bỉ nhân loại, lang thang, ngủ cầu, ăn xin, bị đưa vô nhà thương điên.

Vậy mà, cũng như những người điên của thời đại ấy, ông có điên thật không?

Nhưng “Ý thức Bùng Vỡ, Ý thức Mới đầy phẫn nộ, cuồng bạo của Phạm công Thiện được tuổi trẻ đón nhận ồ ạt, ấy cũng vì tâm hồn người trai trẻ trong sóng gió muốn nương vào chiếc bè gỗ trên sóng gió mà đỡ bớt chới với trong Mê cung địa ngục.” (Trần Tuấn Kiệt, Tác Giả Tác Phẩm, Đời sống và tác phẩm các văn nghệ sĩ Việt Nam, Sài Gòn, 1973).

Thật ra, mới đọc, nếu ở thời nay, ngỡ là ông này “điên thiệt”, như dịch giả Hà Vũ Trọng trưa nay ở PCS đã mấy lần thốt lên “Đến khoảng năm 1970 thì ông đã điên rồi, điên thật rồi. Ông điên rồi!”.

Còn cô Hồ Đắc Thiếu Anh, người đã đọc sách Phạm Công Thiện từ hồi 16 tuổi với niềm đam mê kỳ lạ: “Từ nhỏ, tôi đọc Ý thức mới trong văn nghệ về triết học của thầy Phạm Công Thiện, lúc đó tôi đang học đệ nhị, đọc chẳng hiểu gì cả nhưng cứ bị cuốn đi, cuốn đi mãi. Tôi ôm cuốn sách cả ngày, có khi còn leo lên cây khế trong vườn ngồi đọc khiến cả nhà tưởng tôi cũng phát… điên. Rồi sau đó tôi tìm sách của thầy đọc nữa, mê mẩn “Ngày sinh của rắn, nhất là khổ thứ VIII:

Mười năm qua gió thổi đồi tây

Tôi long đong theo bóng chim gầy

Một sớm em về ru giấc ngủ

Bông trời bay trắng cả rừng cây

Gió thổi đồi tay hay đồi đông

Hiu hắt quê hương bến cỏ hồng

Trong mơ em vẫn còn bên cửa

Tôi đứng trên đồi mây trổ bông

Gió thổi đồi thu qua đồi thông

Mưa hạ ly hương nước ngược dòng

Tôi đau trong tiếng gà xơ xác

Một sớm bông hồng nở cửa đông”

Cô Thiếu Anh tóm gọn rằng: “Sinh ra ông đã tài năng, lớn lên ông trở thành thiên tài”.

Nghe xong cô Thiếu Anh ngâm thơ “Ngày sinh của rắn” bằng giọng Huế ngọt ngào, ngay lập tức nhà sưu tập nhạc xưa Phan Dũng đã mở ngay cho mọi người nghe đoạn thơ này đã được phổ nhạc và nhạc sĩ Lê Uyên Phương hát với giọng liêu trai.

Đó là người đời xưng tụng, còn ông cũng “tụng xưng” nhưng mà nói với giọng kẻ điên rồ, ngạo mạn, lang thang, bụi đời, và đúng là rất Rimbaud.

Kỳ lạ thay, kẻ ngạo mạn ấy biết mình ngạo mạn và cũng đã từng viết:

“Chúng ta có thể hiểu bảy cái MẠN một cách cụ thể rõ ràng trong từng trường hợp khác như vầy:

a- Thấy tưởng mình cao siêu hơn một người nào đó thua kém mình;

b- Thấy tưởng mình cao siêu hơn một người nào đó ngang hàng với mình;

c- Thấy tưởng mình cao siêu hơn một người nào đó cao siêu hơn mình;

d- Thấy tưởng mình có bản ngã cao siêu hơn mọi người về nhiều phương diện (cá tính, màu da, vị thế xã hội, quốc tịch, giáo dục, vân vân);

e- Thấy tưởng mình cao siêu về những đức tính mà mình tưởng rằng mình đạt được nhưng thực r a đó chỉ là tưởng tượng.

f- Thấy tưởng mình cao siêu vì tự cho rằng mình ngang hàng hay gần ngang hàng với những kẻ quá vĩ đại hơn mình đến một trời một vực; chẳng hạn cho rằng mình ngang hàng với chư Đại Bồ Tát, với những Bậc Đại Thánh Tăng, Đại Sư Trưởng, Đại Thiền Sư hay Đại Vĩ nhân, vân vân.

g- Thấy tưởng mình cao siêu vì tưởng rằng mình hơn người qua những tài vặt, như kiểu anh hùng rơm qua những tính cách thế tục như đào hoa, trụy lạc, buôn lậu, thể thao, săn bắt, đánh bạc, du côn, đàng điếm hay bất cứ mánh khóe bịp bợm nào khả dĩ qua mặt và lường gạt người khác.

[…]

Kiêu mạn làm dơ bẩn tâm thức và đóng chặt lại trí óc.

Một Phật tử kiêu mạn là người phá hoại Phật Pháp, và một thầy Tỳ kheo kiêu mạn là kẻ chỉ mang danh hiệu “Tỳ kheo” mà thực chất thì tệ hại hơn kẻ phàm phu tục tử, vì chính sự kiêu mạn trong hàng tăng chúng sẽ đưa Phật Pháp đến chỗ tiêu diệt. Đó là lý do mà Đức Phật đã nêu ra về sự thối thất trí huệ của bậc Bồ Tát: “Không tôn trọng Phật Pháp, không kính Pháp sư, kiêu mạn tự cao, và khinh bỉ, làm thấp hèn kẻ khác”.

(Trích Làm thế nào để trở thành một bậc Bồ Tát sáng rực khắp bốn phương”- 1997)

***

“Buổi chiều xanh, trên những con đường nhỏ

Rảo bước chân trên hoa cỏ nhẹ nhàng

Mơ ước trong đầu, trên tóc ngọn gió

Tôi nhận ra hơi mát dưới bàn chân.

Không nghĩ suy, không lời trên môi lặng

Nhưng con tim yêu hết thảy trên đời

Và ngọt ngào trong hoàng hôn thơ thẩn

Thiên nhiên tựa hồ như người đẹp cùng tôi”.

Một bài thơ của Rimbaud có tên Cảm giác.

Không hiểu sao, khi đọc bài thơ này (bản dịch của Phan Cẩm Thịnh) tôi lại nhớ âm thanh nhẹ nhàng bên tai khi thì thầm những vần điệu thi ca của Phạm Công Thiện, cũng là một cảm giác, nhưng là cảm giác ngọt ngào, êm ái mà đem lại cái xúc cảm buồn thảm vì rồi biết rồi nó cũng sẽ như cơn mộng trôi đi:

Mộng

Mộng ở đầu cây mơ lá cây

Giòng sông ngừng chảy đợi mây bay

Kêu nhau nhỏ nhẹ sầu năm ấy

Chim hải hồ bay trắng tháng ngày

Tình nhỏ quên rồi em ở đâu

Mây bỏ trời đi tìm sông sâu

Em về lồng lộng như sương trắng

Hồn chết trôi về thương hải châu

Từ trái: Hồ Đắc Thiếu Anh, Bùi Văn Nam Sơn, Đỗ Hồng Ngọc tại Phiên Chợ Sách,
hôm đó có nhiều sách của Phạm Công Thiện.

Nhà nghiên cứu triết học Bùi Văn Nam Sơn đến nghe thơ, trước đó, ông nói với tôi ông sẽ không nói gì về Phạm Công Thiện. Tôi biết điều đó, và tôi mời ông đến ngồi, như một người đã từng sống qua thời kỳ ấy, cũng đủ cho chúng tôi có chút cảm nghiệm. Nhưng không ngờ chúng tôi lại được nghe câu chuyện thú vị từ nhà thơ Đỗ Nghê (bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc), ông kể:

“Năm 1960, một hôm tôi đi cùng ông cậu mình, nhà thơ Nguyễn Ngu Í xuống Mỹ Tho thăm ông Phạm Công Thiện, nhà ông ở chân cầu Quay. Bước vô nhà, ông không mời ngồi tầng khách mà rủ lên tầng trên vì ông đang ở trên đó gọi vói xuống. Khi lên tầng hai, tôi sững sờ khi thấy cả một tầng (nhà ông rộng và dài) chỉ để sách từ sàn nhà đụng đến trần, còn ông thì đang lơ lửng trên một cái thang tìm sách. Tôi chưa thấy nhà ai có sách nhiều như vậy (tức nhiên là trừ tiệm bán sách ra), khoảng giữa trống có ghế, bàn ngồi đọc sách. Rồi tôi cho rằng, với một người mà đọc sách nhiều như vậy, thì chỉ cần cái việc đọc sách thôi cũng là thiên tài rồi, huống chi hồi đó, ông được người ta gọi là thiên tài thật sự”.

***

“Đừng nói nữa! Không còn gì để nói… Tìếng nói đẻ ra con người. Im lặng đẻ ra đường trước và tiếng nói lên đường. Không phải muốn viết gì thì cứ viết. Những buổi trưa hè ở Việt Nam, đường phố Catinat vắng người, hai ba người ngoại quốc đứng ngó mấy cái quạt máy. Thằng Tây đảo Corse làm chủ quán rượu bến tàu. Mấy đứa văn nghệ đánh cờ tướng. Rất điệu nghệ như tranh Cézanne. Mấy cây me ven đường. Những đứa nhỏ đánh giày. Những chiếc xích lô. Thằng bạn ngồi tán gái một cách trang trọng trong quán rượu đường Tự Do, nó giấu những bức thư tình tiếng Tây trong túi quần, viết riêng cho người tình bí mật, mê đọc Malraux, sau này viết bình luận chính trị cho Vấn Đề của Vũ Khắc Khoan; Khoan ca tụng tài năng chói lọi lên cao. Khoan đã chết, còn thằng ấy bây giờ lang thang ở đâu bên đất Saint-Germain-des-Prés? Hiện thân “trầm thống” của những thằng con trai Huế lý tưởng cô quạnh tháp Chàm? Túp lều bằng lá của Trần Tuấn Kiệt dựng lên trên mấy nấm mồ khu nghĩa địa Phan Chu Trinh, buổi tối ngồi chồm hổm ăn thịt sườn heo nướng với vợ con nó, chuột cống chạy tứ tung; nó trịnh trọng đọc thơ và vợ nó âm thầm quảy gánh hàng rong nuôi nấng ông chồng thi sĩ có đầu tóc giống tổ chim. Bây giờ thằng Kiệt nó đang làm gì giữa những nấm mồ ở quê hương? Thằng thi sĩ Hoàng Trúc Ly cũng đã chết? Bạn bè đều chết từ từ… Liệng ra ngoài đường, thảy ra quá khứ, vứt đi liệt bại thần trí, ném lên mối liên tố giữa đường trước và trước đường, chọi vài ba chữ nghĩa vào phân lừa. Đường Catinat, rạp hát Majestic, hai ba trận chiến tranh. Đâu là con lân râu bạc?”

(Trích: Phạm Công Thiện, Đi cho hết một đêm hoang vu trên mặt đất).

Dịch giả Hà Vũ Trọng hỏi sao không có quyển “…”, đó là quyển hay nhất của ông Phạm Công Thiện. Tôi mỉm cười gật đầu, không tranh luận vì thật ra tôi cũng không biết gì mấy. Tôi chỉ là một người luôn cần sự im lặng, để được làm người con gái đẹp như ông từng viết trong tập “Mặt trời không bao giờ có thực” từ năm 1967, ông viết: “Người con gái đẹp nhất vẫn là người con gái im lặng nhất, im lặng một cách hiền lành; tiếng nói của con gái là hương thơm của một đoá hoa; nhưng sự im lặng thường xuyên của người con gái là một đoá mai vào đêm giao thừa; hoa mai mà có hương thơm ngào ngạt thì hoa mai không còn quyến rũ một cách trầm lặng rạo rực. Tôi cầu nguyện cho tất cả những người con gái đều im lặng”.

Nhưng về sự im lặng, anh Hà Vũ Trọng lại tranh luận tiếp, anh kể tất cả những lá thư của Henry Miller viết cho Phạm Công Thiện phần lớn là phàn nàn về thái độ mè nheo của ông. Và riêng tập thơ “Trên tất cả đỉnh cao là lặng im” thì hoàn toàn sai bét ý thơ của Goethe.

À, cái này thì PCS trước đó có đọc phần Lời mở đầu cho tập thơ Trên tất cả đỉnh cao là lặng im, do Phạm Công Thiện viết.

“… Một đêm, tôi nằm chiêm bao thấy Geothe hiện về, bảo tôi hãy nhớ lại câu thơ ngắn của ông và gợi ý gián tiếp cho nhan đề tập thơ này:

Ueber allen Gipfeln

Ist Ruh

(Trên tất cả những Đỉnh cao là Bình Yên)”

Và ông Hà Vũ Trọng cho rằng, ý của Geothe là phía dưới những tầng cây là đám lao xao lộn xộn, chỉ khi vượt lên trên thì mới là thinh không, chứ không phải “trên tất cả đỉnh cao”.

Tôi cũng không tranh cãi mà lắng nghe, thích thú. Tại một Phiên chợ sách nhỏ, chỉ có hơn chục người chia sẻ với nhau mọi điều lý thú về một vị “thiên tài” triết học lẫn thi ca, thì cảm giác được nghe, được nhìn thấy ngọn lửa yêu thích tri thức của con người bùng lên lan tỏa đến cả tâm hồn chúng ta, khiến tôi thấy hạnh phúc.

***

Phạm Công Thiện mất đã 5 năm rồi, nhưng ngay cả khi ông đã rời khỏi trần gian này và biết đâu đã bay lên cùng với các vị Bồ Tát trên trời sanh hay đã tái sinh ở một cõi trần khác, thì lúc này đây, chúng ta vẫn cảm thấy hạnh phúc, lâng lâng với dư vị cõi thi ca mà ông để lại.

Vì tôi tin, tất cả những gì ông viết, dù là kinh sách hay những tác phẩm điên rồ, thì nó cũng tựa vào thế giới thi ca, ở trong ông.

***

Phiên Chợ Sách sẽ tiếp tục chào đón các bạn vào chuyên đề kỳ sau: Albert Camus qua lời giới thiệu của nhà nghiên cứu triết học Bùi Văn Nam Sơn.

Ngân Hà
ghi tại Phiên Chợ Sách, thứ Bảy, 11.03.2016 (tức mùng bốn tháng hai năm Bính Thân)

______

(*) Thứ bảy mỗi 2 tuần, Hội quán các bà mẹ có một Phiên Chợ Sách cũ tại café Đồng Ca Nhỏ. Bạn bè thân quen đến dạo chợ, thích cuốn nào thì… sẽ được photocopy lại.

Bình luận

Visits: 737
Today: 4
Total: 113645

Nổi bật

Thư viện

Follow Us